Ο ερχομός του καινούργιου χρόνου βρίσκει την ανθρωπότητα να βιώνει ένα συνεχιζόμενο αιματοκύλισμα. Στρατευμένοι και άμαχος πληθυσμός σκοτώνονται καθημερινά από εμπολέμους σε όλα τα μήκη και τα πλάτη του πλανήτη μας.
Η πιο φρικτή εκδήλωση της ανθρώπινης βιαιότητας είναι ο πόλεμος. Δεν γνωρίζουμε αν οι πρόγονοί μας ήταν τόσο βίαιοι και πολεμοχαρείς όσο είμαστε εμείς σήμερα.
Φαίνεται ότι οι βίαιοι σκοτωμοί μεταξύ των ανθρώπων υπήρχαν ανέκαθεν. Οπωσδήποτε, η ανθρώπινη επιθετικότητα επιδεινώθηκε μετά την εποχή που ο άνθρωπος έπαψε να είναι νομάδα και άρχισε να συσσωρεύει αγαθά. Όταν οι άνθρωποι άρχισαν να καλλιεργούν τη γη και να εξημερώνουν ζώα, άρχισε να αναπτύσσεται και η ιδέα της ιδιοκτησίας. Η καλλιέργεια της γης και η συνακόλουθη αίσθηση ιδιοκτησίας σ’ αυτήν, άλλαξε άρδην τη συμπεριφορά των ανθρώπων. Εκδηλώθηκε με τον πιο άγριο τρόπο το ορμέμφυτο της διάκρισης. Επιβραβεύτηκε η απληστία και κατέστη βασικό εργαλείο ανάπτυξης. Η γη καταλαμβάνει θέση συμβόλου υπέρτατης αξίας. Ο αγώνας για τη γη, γεννά δυο κατηγορίες συγκρούσεων: εμφύλιες και διακρατικές. Οι τελευταίες εκδηλώνονται μέσω εδαφικών διεκδικήσεων, για την αναζήτηση του φυσικού συνόρου ή του «ζωτικού χώρου».
Ο πόλεμος ήταν από των αρχαιοτάτων χρόνων υπόθεση συμφερόντων και ισχύος. Η γραπτή ιστορία του κόσμου είναι, κατά το πλείστον, η ιστορία του πολέμου. Οι πόλεμοι στην ανθρώπινη ιστορία και, ευρύτερα, το φαινόμενο της σύγκρουσης, συνδέονται με την εμφάνιση των πρώτων οργανωμένων κοινωνιών και των κρατικών οντοτήτων, ως φορέων κρατικών ή εθνικών συμφερόντων. Τότε, δημιουργήθηκε η αίσθηση της κοινότητας και η εχθρότητα προς τους ξένους. Κατά τη διάρκεια της ανθρώπινης εξέλιξης, η εχθρότητα προς την εξωομάδα ενίσχυε την αλληλεγγύη της ενδοομάδας. Αυτή η αίσθηση της κοινότητας, που μετεξελίχθηκε σταδιακά σε εθνική συνείδηση, με πατρίδες και εθνικά σύνορα, οδήγησε στις χειρότερες αποκαλύψεις της ανθρώπινης βιαιότητας.
Η επιθετικότητα προς τον ξένο, που παρατηρούμε και στα άλλα είδη του ζωικού βασιλείου, όπως στους χιμπαντζήδες και στα μυρμήγκια, έχει στη περίπτωση του ανθρώπου «τελειοποιηθεί» με τις προόδους της τεχνολογίας. Με τη βοήθεια της επιστήμης, «επιτεύχθηκε» η κατασκευή φονικών όπλων, που στις μέρες μας έγιναν όπλα μαζικής καταστροφής. Αυτή η πρόοδος, που ήταν προνόμιο των ανθρώπων του «πολιτισμένου» κόσμου, οδήγησε στη μαζική εξαφάνιση ολόκληρων πληθυσμών.
Όταν τελείωσε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, όπου διαπράχθηκε η μεγαλύτερη καταστροφή ανθρώπου από άνθρωπο όλων των εποχών, οι ελπίδες της ανθρωπότητας για μια παγκόσμια ειρήνη, που να βασίζεται στο Διεθνές Δίκαιο, επενδύθηκαν στον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών (ΟΗΕ).
Λίγα χρόνια μετά την ίδρυση του ΟΗΕ άρχισε η περίοδος του «Ψυχρού Πολέμου». Kατά τη διάρκεια του ψυχρού πολέμου, ιδίως μετά την απόκτηση πυρηνικών βομβών από τη Σοβιετική Eνωση το 1949, η ανθρωπότητα πέρασε την πύλη της πυρηνικής εποχής. O Ουίνστων Τσέρτσιλ χαρακτήρισε την αντιπαράθεση των υπερδυνάμεων ως «ισορροπία του τρόμου». Μελετητές της ψυχροπολεμικής περιόδου παρομοίασαν τις υπερδυνάμεις με δύο σκορπιούς που ήταν καταδικασμένοι να συνυπάρξουν στο ίδιο μπουκάλι. Έτσι, το διπολικό σύστημα απέκτησε μια παράδοξη σταθερότητα, που στηριζόταν σε ένα άγραφο «συμβόλαιο» αναγκαστικής ειρηνικής συνύπαρξης με ποινική ρήτρα την ταυτόχρονη αυτοκτονία των αντιπάλων.
Τον Οκτώβριο του 1962 η ανθρωπότητα ήρθε πολύ κοντά σε ένα πυρηνικό, ενδεχόμενα Τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο, όταν οι Αμερικανοί ανακάλυψαν ότι οι Σοβιετικοί είχαν τοποθετήσει πυρηνικά όπλα στο έδαφος της Κούβας, μερικά μίλια από τις ακτές της Φλώριδας. Ο Πρόεδρος Κέννεντυ κήρυξε ναυτικό αποκλεισμό της Κούβας και η ανθρωπότητα παρακολουθούσε με κομμένη την ανάσα την κρίση να κλιμακώνεται στις 26 με 28 Οκτωβρίου. Παρότι οι ΗΠΑ είχαν πυρηνική υπεροπλία έναντι της ΕΣΣΔ όλοι αντιλαμβάνονταν ότι το διακύβευμα ήταν πολύ ψηλό καθώς ελλόχευε ο κίνδυνος ενός πυρηνικού ολέθρου ή «αμοιβαίας πυρηνικής καταστροφής» Τελικά, οι δυο υπερδυνάμεις υποχώρησαν, μέσω ενός αμοιβαίου συμβιβασμού, αφού ο Χρουστσόφ υποσχέθηκε ότι δεν θα εισέβαλλε στην Κούβα, απέσυρε τους πυραύλους και οι ΗΠΑ απέσυραν τους πυρηνικούς πυραύλους από την Ευρώπη.
Αξίζει, εδώ, να αναφερθεί και η εφιαλτική για τη Μόσχα περιπέτεια της εισβολής στο Αφγανιστάν τον Δεκέμβρη του 1979, όπου πήγαν για να καθαρίσουν την κατάσταση στηρίζοντας το κομμουνιστικό καθεστώς που προέκυψε στη χώρα και τον εγκάθετό τους Μπαμπράκ Καμάλ, κι έμειναν εκεί 9 χρόνια. Στο «Βιετνάμ της Σοβιετικής Ένωσης», σκοτώθηκαν 15.000 σοβιετικοί στρατιώτες και ένα εκατομμύριο Αφγανοί. Αυτό ήταν και η αρχή του τέλους της Σοβιετικής Ένωσης. Ήταν ο πόλεμος που οδήγησε στην πτώση του «σοσιαλιστικού στρατοπέδου». Όταν οι Σοβιετικοί μπήκαν στο Αφγανιστάν, η Ουάσιγκτον βρήκε μοναδική ευκαιρία να χτυπήσει τη μεγάλη αντίπαλο κι άρχισε να στέλνει όπλα στους Μουτζαχεντίν. «Ήταν ένας πόλεμος για δικό μας όφελος που χυνόταν το δικό τους αίμα», είχε δηλώσει ο Φρανκ Άντερσον, πρώην πράκτορας της CIA. Ο σύμβουλος εθνικής ασφάλειας του Τζίμι Κάρτερ Σμπίκνιου Μπρεζίνσκι, όταν όλα είχαν τελειώσει, αποκάλυψε από πού η Ουάσιγκτον αγόραζε και έστελνε οπλισμό στους Μουτζαχεντίν: «Αγοράζαμε όπλα από Αίγυπτο και Κίνα. Ακόμα αγοράζαμε οπλισμό και από την κομμουνιστική Τσεχοσλοβακία με ανταλλαγή προϊόντων. Επίσης αγοράζαμε όπλα και από τον σοβιετικό στρατό που είχε στη διάρκεια εκείνου του πολέμου διαφθαρεί»!
Όταν ο Ψυχρός Πόλεμος είχε λήξει και η Δύση είχε νικήσει, με την κατάρρευση των καθεστώτων του «υπαρκτού» σοσιαλισμού, που αυτοπροσδιορίζονταν ως «λαϊκές δημοκρατίες», ο πρόεδρος των ΗΠΑ Τζορτζ Χ. Μπους προανήγγειλε μία «νέα τάξη πραγμάτων». Ο πρώτος θεωρητικός της «νέας τάξης πραγμάτων» ήταν ο Αμερικανός Καθηγητής Φ. Φουκουγιάμα. Στο έργο του Το τέλος της Ιστορίας υποστηρίζει, μεταξύ άλλων, ότι το «τέλος της Ιστορίας» προσδιορίζεται από την κυριαρχία της φιλελεύθερης ιδεολογίας απέναντι στις υπόλοιπες. Η απουσία αντιπάλου των ΗΠΑ τη δεκαετία του 1990, οδήγησε σε μια κατάσταση «μονοπολικότητας». Η «μονοπολικότητα» αποθράσυνε τις ΗΠΑ και τους συμμάχους της στην προώθηση, με κάθε μέσο, των γεωπολιτικών και στρατιωτικών τους συμφερόντων.
Όμως, όπως αποδείχθηκε, η κατάρρευση των δομών του Ψυχρού Πολέμου δεν οδήγησε σε αλλαγή της διεθνούς συμπεριφοράς των ισχυρών κρατών για προώθηση των γεωστρατηγικών τους συμφερόντων.
Ένα νέος Ψυχρός Πόλεμος έκανε την εμφάνισή του. Η πολιτική της ισχύος εξακολούθησε να καθορίζει τους όρους της στρατηγικής την οποία τα κράτη χρησιμοποιούσαν και χρησιμοποιούν κατά την επιδίωξη των συμφερόντων τους. Η «νέα κατάσταση πραγμάτων» κάθε άλλο παρά νέα ήταν. Ήταν αυτή που υπήρχε πάντα. Η ιστορία δεν είχε φτάσει στο τέλος της.
Οι ισχυροί εξακολουθούν να αναζητούν «ζωτικό χώρο» για τα επεκτατικά τους σχέδια. Είναι η ανάγκη μιας μεγάλης δύναμης να επεκταθεί σε περιοχές που δεν της ανήκουν με βάση το Διεθνές Δίκαιο, προσβάλλοντας την εθνική κυριαρχία του γειτονικού κράτους, για να δημιουργήσει μια ζώνη ασφαλείας για την άμυνά του. Και, με την ισχύ του, παραβιάζει το Διεθνές Δίκαιο. Είναι ένα παιχνίδι εξουσίας και κύρους στην παγκόσμια σκακιέρα.
Στην προώθηση γεωπολιτικών συμφερόντων απέβλεπαν οι επεμβάσεις στη Γιουγκοσλαβία και στο Ιράκ. Στην πρώτη περίπτωση, πίσω από την όλη επιχείρηση υπήρχε το σχέδιο διάλυσης της Γιουγκοσλαβίας για να εξυπηρετηθούν τα γεωπολιτικά συμφέροντα των ΗΠΑ και των συμμάχων τους στην περιοχή των Βαλκανίων, ώστε να μην καταστεί ξανά η περιοχή σφαίρα επιρροής της Ρωσίας. Στην προώθηση των συμφερόντων των ΗΠΑ και των συμμάχων τους για τον ορυκτό πλούτο της Μέσης Ανατολής εντάσσεται και ο βρώμικος πόλεμος στο Ιράκ. Στην επιδίωξη των ίδιων συμφερόντων απέβλεπε και η επέμβαση στη Λιβύη. Είναι αμφίβολο αν θα επιδεικνυόταν η ίδια δημοκρατική ευαισθησία και η ίδια φιλευσπλαχνία αν η Λιβύη ήταν Ρουάντα και αν το υπέδαφος της Λιβύης δεν είχε το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο που έχει.
Η επέμβαση στη Λιβύη ήταν, όπως και οι προηγούμενες, μια «σταυροφορική» επέμβαση που εξυπηρετούσε πρώτιστα τα γεωπολιτικά συμφέροντα των εμπνευστών της. Δεν επρόκειτο για επεμβάσεις προς προστασία καταπιεζομένων λαών. Εκεί που δεν διακυβεύονται ζωτικά συμφέροντα, οι «προστάτες» κωφεύουν στην τραγωδία των αδικημένων και αγνοούν τα ψηφίσματα του ΟΗΕ. Γιατί δεν επιδείχθηκε η ίδια ευαισθησία και στην περίπτωση της μαζικής και συνεχιζόμενης παραβίασης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων του Κυπριακού λαού από την Τουρκία; Γιατί, απλούστατα, τα συμφέροντα των ΗΠΑ και των συμμάχων τους επέβαλλαν τη βοήθεια του θύτη αντί του θύματος.
Την επιδίωξη των γεωπολιτικών συμφερόντων των δυνατών θα εντοπίσουμε, μελετώντας τα γενεσιουργικά αίτια του παλαιστινιακού και ουκρανικού ζητήματος.
Η εκρηκτική και χαώδης κατάσταση στην περιοχή της Μέσης Ανατολής, που διαρκεί για πάνω από ένα αιώνα, είναι ένα από τα κατάλοιπα του λεγόμενου «Ανατολικού Ζητήματος» που αφορούσε τον ανταγωνισμό μεταξύ των Μεγάλων Δυνάμεων για την πλήρωση του κενού, που θα προέκυπτε από την κατάρρευση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Σχετικό είναι το άρθρο μου στον «Φ» στις 22/12/2024 με τίτλο: Τα γενεσιουργά αίτια του μεσανατολικού δράματος.
Στην ανάγκη της Ρωσίας για διασφάλιση «ζωτικού χώρου», που απειλούταν από τη σχεδιαζόμενη προσχώρηση της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ, θα πρέπει να αναζητήσουμε το πραγματικό ελατήριο που ώθησε τη Ρωσία να πραγματοποιήσει τη στρατιωτική εισβολή στην Ουκρανία. Η εισβολή, μας προσγείωσε και διάλυσε τις αυταπάτες μας, για ύπαρξη διεθνούς δικαίου και διεθνούς έννομης τάξης. Πρόκειται για επιδρομή από ένα από τα μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ, δηλαδή ένας από τους βασικούς πυλώνες της παγκόσμιας τάξης. Όταν η Ρωσία αμφισβητεί, με την πολεμική εισβολή της, το απαραβίαστο των συνόρων, επιβεβαιώνεται η διαχρονική αταξία στις διεθνείς σχέσεις.
Μετά από τόσους αιώνες σφαγών και αγριοτήτων, εξακολουθεί, δυστυχώς, να επικρατεί η σοφιστική αντίληψη περί δικαίου για την οποία μας πληροφορεί ο Πλάτωνας στην Πολιτεία του με το στόμα του Θρασύμαχου: «φημί γαρ εγώ είναι το δίκαιον ουκ άλλο τι ή το του κρείττονος συμφέρον» (το δίκαιο δεν είναι τίποτα άλλο από το συμφέρον του ισχυρού). (Πλάτωνος, Πολιτεία Α΄ 336b.). Πόσο λάθος έκανε ο μεγάλος σύγχρονος ιστορικός Yuval Noah Harari, που μας αποκάλεσε στα περίφημα βιβλία του, εκτός από Homo sapiens (άνθρωπος σοφός), και Homo Deus (άνθρωπος Θεός);
Συμπερασματικά, ο πόλεμος είναι ένα έγκλημα τεραστίων διαστάσεων ή, για να ακριβολογούμε, ένα σύνολο εγκλημάτων. Αυτουργοί, συναυτουργοί και συνεργοί αυτού του εγκλήματος είναι οι ηγέτες νικητών και ηττημένων. Αμέτοχοι στο έγκλημα είναι μόνο αυτά τα άτυχα παιδιά των λαών, νικητών και ηττημένων, που πίπτουν στα πεδία των μαχών, εκτελώντας εγκληματικές διαταγές των ηγετών τους.
Υπάρχουν νόμιμοι πόλεμοι;
Είναι γενικά αποδεκτό ότι υπάρχει μια εξαίρεση στην πιο πάνω γενική αρχή στην περίπτωση του απελευθερωτικού αγώνα ενός λαού για την ανάκτηση της ελευθερίας του. Επίσης, υποστηρίζεται ότι υπάρχει η ίδια εξαίρεση όταν συντρέχουν οι προϋποθέσεις του λεγόμενου αμυντικού πολέμου.
Η νομιμότητα, μάλλον η δικαίωση, του αμυντικού πολέμου είναι αρχή του Διεθνούς Δικαίου, παρά τις δυσκολίες που συχνά εμφανίζονται στον χαρακτηρισμό ενός πολέμου ως αμυντικού, καθώς ο επιτιθέμενος πάντα βρίσκει προφάσεις, όπως π.χ. πολεμικές προετοιμασίες το άλλου, για να μεταμφιέσει την επίθεσή του σε ενέργεια αμυντική. Οι θεωρητικοί του Διεθνούς Δικαίου διακρίνουν μεταξύ του όρου «preemptive» (αποτρεπτικού) και «preventive» (προληπτικού). Ένας αποτρεπτικός πόλεμος αρχίζει προτού οι επιτιθέμενοι χτυπήσουν, γνωρίζεις όμως με απόλυτη βεβαιότητα ότι ετοιμάζονται να το κάνουν: το χτύπημα θα γίνει, απλώς εσύ φροντίζεις να επιτεθείς πρώτος. H στάση αυτή είναι, κοινώς και κάτω από ορισμένες προϋποθέσεις, αποδεκτή. Ο προληπτικός πόλεμος, από την άλλη, απαντά σε μια υποθετική απειλή, στην οποία μπορείς να αντιδράσεις και με άλλον τρόπο. Δεν είναι δικαιολογημένος.
Πέρα από τις δυσκολίες του χαρακτηρισμού ενός πολέμου ως αμυντικού ή επιθετικού, μεγαλύτερες δυσκολίες παρουσιάζει το ερώτημα: Δικαιολογείται ένας πόλεμος για την αποτροπή παραβιάσεων των ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε μιαν άλλη χώρα ή ακόμα και για την απελευθέρωση ενός άλλου λαού από ένα ζυγό που του έχει επιβληθεί; Ως παραδείγματα από τη σύγχρονη ιστορία αναφέρονται οι επεμβάσεις για ισχυριζόμενη αποκατάσταση ή περιφρούρηση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στη Γιουγκοσλαβία του Μιλόσεβιτς, στο Αφγανιστάν όπου παραβιάζονταν από τους Ταλιμπάν, ή στο Iράκ, όπου παραβιάζονταν από τον Σαντάμ Xουσεΐν.
Κάθε προσπάθεια δικαιολόγησης μιας τέτοιας επέμβασης, βρίσκεται αντιμέτωπη με μια σειρά σοβαρών προβλημάτων, δηλαδή, ουσιαστικά. με μια σειρά σοβαρών αντιρρήσεων.
Ποιος θα κρίνει αν πραγματικά συντρέχει η προϋπόθεση κάποιας, οπωσδήποτε, σοβαρής και, οπωσδήποτε, συνεχιζόμενης προσβολής ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε κάποια χώρα; Προφανές είναι ότι η αρμοδιότητα αυτή δεν μπορεί να αναγνωρισθεί σε όποιο ισχυρό κράτος της γης θελήσει να διορθώσει τα κακώς κείμενα.
Είμαστε καταδικασμένοι να πολεμούμε;
Ενόψει των όσων καταγράφονται πιο πάνω, προβάλλουν τα εφιαλτικά ερωτήματα: Είμαστε καταδικασμένοι να πολεμούμε και να αλληλοσκοτωνόμαστε; Είναι ο πόλεμος μέσα στο DNA μας; Ή μήπως ο πόλεμος είναι επιλογή και όχι μια ανεξέλεγκτη ορμή;
Αρκετοί είναι αυτοί που υποστηρίζουν ότι, κατά βάθος, οι άνθρωποι είμαστε βίαιοι και αήθεις. Μελέτες έδειξαν ότι μας διακατέχει μια ασυγκράτητη επιθετική ορμή, η οποία επιδιώκει να βρει διέξοδο στον πόλεμο και τη βία. Τα βίαια ένστικτά μας είναι ανεξέλεγκτα, όπως του λύκου και του λιονταριού. Έχουμε φτάσει εδώ που είμαστε σήμερα μέσω της γενοκτονίας. Όταν οι ομάδες του Homo sapiens μετανάστευσαν από την Αφρική, προωθήθηκαν προς την Ευρωασία με τη δολοφονία όλων των άλλων δίποδων ανθρωπίδων που συνάντησαν, συμπεριλαμβανομένου του πιο συγγενούς μας είδους, του Άνθρωπου του Νεάντερνταλ.
Ο μεγάλος ιστορικός Θουκυδίδης αναφέρει ότι πόλεμοι, διαμάχες και, γενικά, βιαιοπραγίες θα επαναλαμβάνονται όσο η ανθρώπινη φύση παραμένει η ίδια. Οι Αθηναίοι, για να δικαιολογήσουν την αποικιοκρατική πολιτική τους, είχαν ως πρόσχημα αυτή «τη φύση των ανθρωπίνων πραγμάτων» και δήλωναν ότι ακολουθούν την ανθρώπινη φύση που τους ωθούσε να εξουσιάζουν». Δήλωναν, επίσης, ότι «και οι θεοί και οι άνθρωποι ακολουθούν πάντοτε έναν απόλυτο νόμο της φύσης και επιβάλλουν πάντα την εξουσία τους αν έχουν τη δύναμη να το επιτύχουν». (Θουκυδίδου, Ιστορίαι, Α. 76 και 105. , σε μετάφραση Ελευθερίου Βενιζέλου).
Ο Ουίνστων Τσέρτσιλ έγραψε κάποτε: «Η ιστορία της ανθρώπινης φυλής είναι ο πόλεμος. Εκτός από σύντομα και αβέβαια διαλείμματα, δεν έχει υπάρξει ποτέ ειρήνη στον κόσμο και πριν αρχίσει η ιστορία, οι φονικές συγκρούσεις ήταν καθολικές και ατέλειωτες». (Frans de Waal, Ο πίθηκος μέσα μας, σ. 336).
Τις απόψεις του Θουκυδίδη ακολούθησαν και άλλοι της λεγόμενης «ρεαλιστικής» σχολής. Στη σχολή αυτή ανήκει και ο Ζίγκμουντ Φρόιντ. Το 1931, σε έκκληση του Άλμπερτ Αϊνστάιν να τον βοηθήσει στον αγώνα κατά του πολέμου, του γράφει ότι « ... δεν υπάρχει πιθανότητα να μπορέσουμε να καταπνίξουμε τις επιθετικές τάσεις της ανθρωπότητας [...] Γιατί εμείς, εσείς, εγώ, και πολλοί άλλοι, διαμαρτυρόμαστε με τόση ζέση κατά του πολέμου, αντί να τον αποδεχθούμε απλώς ως άλλη μια αποκρουστική φορτική συμπεριφορά της ζωής; Διότι φαίνεται σαν κάτι αρκετά φυσικό, βιολογικά ασφαλές και πρακτικά αναπόφευκτο». (Niall Ferguson, Ο Πόλεμος στον Ο Κόσμο, Τόμος 10,Β, σσ. 976, 977).
Υπάρχει, όμως, και η άποψη των «ιδεαλιστών» (Ρουσό, Καντ, Γκάντι, Μονέ). Κατά την άποψη των ιδεαλιστών, την οποία ασπάζεται ο συγγραφέας του άρθρου αυτού, η παγκόσμια κοινωνία δεν είναι καταδικασμένη στις συγκρούσεις και τους πολέμους. Δεν παραβλέπεται ότι έχουμε έμφυτες προδιαθέσεις. Όμως, δεν είμαστε τυφλοί δράστες που εκτελούν τα τυφλά προγράμματα της φύσης. Ο άνθρωπος διαθέτει την ικανότητα να ξεφεύγει από πρωτόγονα ένστικτα επιθετικότητας με τη βοήθεια ορθολογικής μόρφωσης και δημοκρατικών θεσμών. Μπορεί, τότε, να θεσμοθετήσει την ειρηνική επίλυση των διακρατικών διαφορών. Μπορεί να μην μπορέσει ποτέ ο άνθρωπος να εξαλείψει την τάση του για διάκριση. Μπορεί να μη γίνει ποτέ κατορθωτός ο εκμηδενισμός του ατομικού συμφέροντος. Μπορούμε, όμως, να «εξανθρωπιστούμε» περισσότερο!
Εύχομαι και ελπίζω, η ανθρωπότητα, συνειδητοποιώντας την ασημαντότητά της μέσα στην απεραντοσύνη του χώρου και του χρόνου, να ανανήψει και να ανασυνταχθεί. Ας την καθοδηγήσουν τα πιο κάτω βαθυστόχαστα λόγια του Άγγλου ποιητή και ιερωμένου John Donne (1572 - 1631): «Κανένας άνθρωπος δεν είναι νησί, πλήρες και αυτάρκες. Κάθε άνθρωπος είναι ένα τμήμα της ηπείρου, ένα κομμάτι της στεριάς … Ο θάνατος κάθε ανθρώπου με ελαττώνει, γιατί ανήκω στην ανθρωπότητα. Και, γι αυτό, μην στέλνεις να ρωτήσεις για ποιόν χτυπάει η καμπάνα. Χτυπάει για σένα». Την προτελευταία φράση την έκανε διάσημη ο Hemingway, επιγράφοντας με αυτή το μυθιστόρημά του για τον εμφύλιο της Ισπανίας.
(Φιλελεύθερος, 19/1/2025)